พระราชกรณียกิจด้านการศึกษา เสริมปัญญาวิชาชน

สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง มีพระอุปนิสัยรักการอ่านหนังสือมาก ซึ่งพระอุปนิสัยนี้ได้ถ่ายทอดมายังพระราชโอรสและพระราชธิดาทุกพระองค์ นอกจากจะโปรดการอ่านแล้ว ยังโปรดการเป็นครูด้วย

ดังที่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงเล่าไว้ในพระราชนิพนธ์เรื่อง “สมเด็จแม่กับการศึกษา” ว่า สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง โปรดการเป็นครูมาตั้งแต่ทรงพระเยาว์ โดยทรงเล่นเป็นครูกับเด็กที่บ้าน ทรงมีวิธีการสอนที่สนุก เด็ก ๆ ในบ้านจึงชอบเป็นลูกศิษย์ของพระองค์

เมื่อพระราชโอรส พระราชธิดายังทรงพระเยาว์ ทรงสอนให้พับกระดาษ เขียนรูป และทำการฝีมือต่าง ๆ ก่อนเข้าบรรทมทรงอ่านหนังสือหรือทรงเล่านิทานพระราชทาน และทรงซื้อหนังสือพระราชทานด้วย ซึ่งมีทั้งวรรณคดี ภาษาอังกฤษ ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม พุทธศาสนา เป็นต้น

ความดังกล่าว สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ได้ทรงเล่าไว้ว่า “… เมื่อตอนเล็ก ๆ ตั้งแต่เริ่มเรียนประถม ท่านสอนภาษาไทย โดยการให้อ่านวรรณคดี เรื่องยืนโรงสามเรื่อง คือ พระอภัยมณี อิเหนา และรามเกียรติ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องอิเหนา ท่านให้ท่องกลอนตอนที่เพราะ ๆ”

การส่งเสริมพระราชโอรสและพระราชธิดาเช่นนี้ คงส่งผลให้สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เกิดความสนพระทัยในงานอักษรศาสตร์และศิลปศาสตร์แขนงต่าง ๆ เรื่อยมาจวบจนปัจจุบัน

ทรงสอนหนังสือลูกหลานชาวไร่

นอกเหนือจากการสอนพระราชโอรสและพระราชธิดาแล้ว ในบางครั้งคราว สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ยังทรงประทับสอนหนังสือราษฎรด้วยพระองค์เอง ทรงทำหน้าที่เป็นครูใหญ่และมีข้าราชบริพารที่ตามเสด็จเป็นครูผู้ช่วยสอนหนังสือ การสอนจะเป็นการสอนแบบตัวต่อตัวหรือกลุ่มเล็ก ๆ ทำให้พระองค์สามารถบันทึกรายชื่อนักเรียน ผลการเรียน และติดตามความก้าวหน้าของการเรียนจากกลุ่มนักเรียนได้อย่างใกล้ชิด ถ้าใครเรียนดีก็จะพระราชทานรางวัลให้เป็นการตอบแทน

วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2527 เสด็จพระราชดำเนิน ศาลารวมใจบ้านวัดจันทร์ อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่

ความสนพระทัยในด้านการศึกษาของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ยังสะท้อนผ่านการส่งเสริมกระบวนการเรียนรู้ตลอดชีวิต อันขยายผลไปสู่การสร้าง “ศาลารวมใจ” ไว้สำหรับเป็นสถานที่พบปะสังสรรค์ ศึกษาหาความรู้ด้วยตนเอง โดยพระองค์ได้พระราชทานหนังสือให้กับศาลาแต่ละแห่งตามความเหมาะสม ศาลาเหล่านี้กระจายอยู่ตามชนบททั่วทุกภูมิภาค นับเป็นเครื่องสะท้อนพระราชปณิธานในการส่งเสริมเรียนรู้ตลอดชีวิตของพระองค์ได้เป็นอย่างดี

สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ โดยเสด็จ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ไปทรงประกอบพิธีเปิดป้ายโรงเรียนบ้านสองพี่น้อง (สายปัญญาสมาคม ในพระบรมราชินูปถัมภ์) อำเภอท่ายาง จังหวัดเพชรบุรี เมื่อวันที่ 6 เมษายน 2511

นอกจากนั้น สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ยังมีส่วนสำคัญในงานพระบรมราชินูปถัมภ์ด้านการศึกษา ผ่านการพระราชทานพระราชทรัพย์สร้างโรงเรียนในท้องถิ่นทุรกันดารหลายแห่ง เช่น โรงเรียนเจ้าแม่หลวงอุปถัมภ์ 1 และ 2 จังหวัดเชียงใหม่

ขณะเดียวกัน พระองค์ยังทรงรับนักเรียนยากจนขาดโอกาสทางการศึกษาที่ทรงพบด้วยพระองค์เองเข้ามาในพระบรมราชานุเคราะห์เกือบ 2,000 คน เด็กนักเรียนเหล่านี้จึงได้รับโอกาสในชีวิตอีกครั้งหนึ่ง ผ่านการติดตาม บันทึกข้อมูลจากกองราชเลขานุการฯ ของพระองค์ที่ทำงานติดตามนักเรียนเหล่านี้อย่างใกล้ชิด

พร้อมกันนั้น พระองค์ยังทรงพระราชทานทุนการศึกษาแก่เด็กพิการให้มีโอกาสเข้ารับการศึกษาในโรงเรียนพิเศษเฉพาะทาง เช่น โรงเรียนสอนคนตาบอด โรงเรียนสอนคนหูหนวก โรงเรียนสอนคนพิการแขนขา เป็นต้น ซึ่งเป็นการกระจายโอกาสทางการศึกษาอย่างเท่าเทียมในทุกระดับชนชั้น ฐานะ เพศ สุขภาพ อย่างทั่วถึง